Kitabın kullandığı ayrım
Burns’ün suçluluk bölümünde yaptığı temel ayrım, bir davranışın zararını fark etmekle kişinin kendisini bütünüyle kötü ilan etmesi arasındadır. Yazar, pişmanlık ve empatiyi değişime yönelme açısından ele alırken suçluluk sözcüğünü sık sık genelleyici kendini mahkûm etme anlamında kullanır. Bu nedenle bölümün terimlerini doğrudan bütün psikoloji alanının tek tanımıymış gibi aktarmak uygun değildir.
Kitaptaki açıklama, hatadan öğrenmek ile aynı suçlayıcı hükmü tekrar etmek arasında bir fark kurar. Ayrıca kişiselleştirme başlığında başkasını etkilemekle onu kontrol etmeyi ayırır. Bunlar sorumluluğu düşünmek için kullanılabilir ayrımlardır. Fakat “Kendini suçlama” cümlesinin gerçek bir zararı veya yerine getirilmemiş bir görevi görünmez hale getirmemesi gerekir.
Bir hata için neyi biliyoruz?
Kurgu bir topluluk bahçesinde Ekin, kendisine bırakılan ortak depodaki anahtarı kararlaştırılan yere koymayı unutuyor. Sabah gelen başka bir gönüllü, malzemelere ulaşamadığı için işini ertelemek zorunda kalıyor. Ekin’in “Anahtarı yerine koymadım” demesi, belirli bir davranışın kaydıdır. “Diğer kişinin işini zorlaştırdım” ifadesi, bilinen bir sonuçla ilgilidir. “Ben güvenilmez bir insanım ve herkes benden nefret ediyor” ise kaydı aşan iki geniş iddiadır.
Bu ayrımı yapmak sorumluluğu azaltmak için bir kelime oyunu değildir. Tersine, onarılabilir sorunu belirler. Anahtar teslim edilebilir, gecikme kabul edilebilir ve bir sonraki teslim için daha açık bir düzen kurulabilir. Kişiliğin tamamını tartışmaya açmak ise anahtarı buldurmaz. Ama sadece “Kötü hissetme” demek de diğer gönüllünün yaşadığı güçlüğü karşılamaz.
Etki, kontrol ve pay
Bir sonuca katkıda bulunmak, sonuçtaki her ayrıntının tek nedeni olmak değildir. Ekin’in kendi davranışı üzerinde bir payı vardır; fakat ekibin bütün organizasyonundan tek başına sorumlu olduğu henüz gösterilmemiştir. Ortak anahtarın yedeğinin olmaması, görevlerin belirsizliği veya haberleşme aksaklığı da incelenebilir. Bu olasılıkları araştırmak, kişisel payı silmek değil, doğru yere koymaktır.
Aynı mantık ters yönde de işler. “Her şeyi kontrol edemem” cümlesi, açıkça üstlenilmiş bir görevi yok saymak için kullanılamaz. Öğretim çalışmasında hem aşırı sorumluluk alma hem sorumluluğu bütünüyle dışarı atma incelenebilir. Elimizdeki bilginin hangi payı desteklediği söylenir; bilmediğimiz kısımlar kesin hükümle doldurulmaz.
Duyguya mahkeme kurmamak
Bir kişi bu olaydan sonra suçluluk hissettiğini söyleyebilir. Dersimizin görevi onun kullandığı duygu adını yanlış ilan etmek değildir. Burns’ün dar kullanımını okurken, kişinin gündelik dilde aynı sözcükle başka bir yaşantı anlatabileceğini hesaba katarız. İncelenen şey, duygu bildiriminin ardından gelen çıkarımdır: “Kötü hissediyorum, öyleyse bütünüyle kötüyüm” cümlesindeki geçiş.
Pişmanlığın ne kadar sürmesi gerektiğine ilişkin evrensel bir süre de koymayız. Bir alıştırmadan sonra rahatlamamak, kişinin yeterince mantıklı olmadığı anlamına gelmez. Duygu değişimini dersin geçme koşulu yaparsak, bu defa doğru hissetme zorunluluğu üretmiş oluruz. Eğitimde ölçülebilecek şey daha sınırlıdır: davranış, sonuç, varsayım ve olası onarım arasındaki ayrımların kurulabilmesi.
Kuralları yeniden ele almak
Kitap, suçlulukla bağlantılı katı zorunluluk cümlelerini incelemek için yarar–zarar değerlendirmesini kullanır. Bir kuralın kişinin yaşamındaki işlevi ve bedeli sorulur. Bu, her etik sorumluluğun veya ortak kuralın keyfî olduğu sonucunu vermez. Kitabın özellikle gerçekçi olmayan ve kişiyi bütünüyle mahkûm eden beklentilere yönelen anlatımını ayrı tutmak gerekir.
Bizim örneğimizde “Üstlendiğim anahtar teslimini yapmalıyım” ile “Hayatım boyunca kimseyi bir kez bile zor durumda bırakmamalıyım” aynı tür ve kapsamda değildir. Birincisi belirli bir anlaşmayı anlatır. İkincisi sınırsız bir kusursuzluk beklentisine dönüşebilir. Yalnızca aynı ekle kuruldukları için ikisini birden bilişsel hata diye işaretlemek öğrenme hedefimiz değildir.
Onarım, özdeğer sınavı olmadan da mümkün
Dersin kurgu uygulamasında öğrenenden bir özür metni kopyalaması değil, üç parçayı ayırması istenir: gerçekleşen davranış, bilinen sonuç ve uygulanabilir onarım. Niyet hakkında bilinmeyenler veya herkesin ne düşündüğüne ilişkin tahminler ayrıca işaretlenir. Yanıtın değeri, katılımcının kendisini ne kadar sert eleştirdiğine göre hesaplanmaz.
Böylece “Ben nasıl bir insanım?” sorusunu her küçük olayda sonsuza kadar yargılamak yerine, “Burada ne oldu ve bundan sonra ne yapılabilir?” sorusuna geçilir. Bu, kimseyi bütün sorumluluktan kurtaran bir yaklaşım değil; sorumluluğu belirsiz bir öz-nefretin içinden çıkarıp daha somut ve denetlenebilir bir düzeye yerleştirme önerisidir.
English abstract
A source-based but explicitly editorial distinction between global self-condemnation and specific responsibility. The article does not treat all guilt as pathological and uses a new fictional example to examine evidence, consequences and repair.
Kaynak izi ve inceleme sınırları
- B04 · David D. Burns, İyi Hissetmek, Psikonet, 24. basım, 2016. Basılı s. 209–220 · PDF 211–222.
- B04 · David D. Burns, İyi Hissetmek, Psikonet, 24. basım, 2016. Basılı s. 62–63 · PDF 64–65.
- B04 · David D. Burns, İyi Hissetmek, Psikonet, 24. basım, 2016. Basılı s. 239–240 · PDF 241–242.